این مطلب ۱۲۲۳ بار خوانده شده

گذر زمان در عشاير ايل قشقايي

كوچ قشلاقي و ييلاقي عشاير پنهان در زواياي برگ برگ زندگي شهري مي‌گذرد، اما همگان آنان را به دست فراموشي سپرده و حتي آداب و رسوم اين افراد ناديده گرفته شده است.
نسخه مناسب چاپ

يكي از اقوام موجود در سطح شهرستان دهاقان عشاير ترك قشقايي است كه بيشتر در دامنه‌هاي تپه آستانه و قسمت‌هاي سردسير و گرم سير دهاقان سياه چادرهاي خود را برپا مي‌كنند و گله گوسفندان خود را به دامان كوه و كوهسارهاي سرسبز شهرستان به چرا مي‌برند كه مردماني سرخوش و دلشادند، دل‌هاشان به كوچه پس كوچه‌هاي غم ناآشناست، كينه در ميانشان واژه‌اي است بي‌معنا. بيشتر قشقايي‌ها مردماني بلند قامت و خوش صورت و دلاورند. چهره آنها گندم‌ گون، چشمانشان سياه يا ميشي و مويشان مشكي يا بور و طلايي است. زنان قشقايي هرگز آرايش نمي‌كنند، تنها فرق زنان با دختران «چتر زلف» زنان است، هنگام عروسي براي آرايش عروس اين چتر زلف را درست مي‌كنند. مردان قشقايي هميشه صورت خود را مي‌تراشند و به سبيل گذاشتن علاقه خاصي دارند، علاقه وافر و بسياري به جشن، پاي كوبي و رقص در بيشتر ايام سال دارند و از اندوه و سوگواري گريزان هستند به طوري كه در تمام ايام سال تنها در ۱۰ روز آغاز ماه محرم سوگواري و عزاداري مي‌كنند. * مراتع ييلاقي و قشلاقي ايل قشقايي دهاقان رئيس اداره منابع طبيعي دهاقان در اين مورد با اشاره به سيماي منابع طبيعي شهرستان اظهار داشت: شهرستان دهاقان با وسعتي معادل ۱۴۵ هزار هكتار با ارتفاع متوسط يك‌هزار و ۸۵۰ متر از سطح دريا داراي زمستاني سرد و تابستاني معتدل با متوسط بارندگي (آمار ۴۴ ساله ) ايستگاه هواشناس همگين ۲۹۲ ميلي‌متر است. مرتضي رضايي تصريح كرد: از تمام وسعت شهرستان ۱۲۱ هزار هكتار به منابع طبيعي اختصاص يافته كه در قسمت جنوب و جنوب غربي آن در مجاورت شهرستان‌هاي سميرم و بروجن به وسعت ۷۶ هزار و ۸۵۰ هكتار با پوشش گياهي خوب تا متوسط و به‌صورت مراتع ييلاقي مورد تعليف دام‌هاي روستاييان و عشاير ترك زبان ايل قشقايي قرار مي‌گيرد و بخش شرقي و شمال شهرستان در مجاورت شهرستان‌هاي شهرضا و مباركه داراي مرتعي متوسط تا ضعيف است كه به‌صورت مراتع قشلاقي با ۱۹ هزار و ۴۰۰ هكتار درتعليف دام‌هاي روستاييان موثر است. مابقي واقع درحوزه شهر و به‌صورت سنگلاخي و فاقد مميزي است. وي تصريح كرد: مرتع اين شهرستان به دليل متغير بودن آب و هوايي به مراتع قشلاقي و ييلاقي تقسيم مي‌شود و مساحت مراتع خوب تا متوسط اين شهرستان ۷۶ هزار و ۸۵۱ هكتار و در قالب ۳۸ عرف مرتعي از جمله مرتع غير مشجر با پوشش گياهي خوب تا متوسط كه به صورت ييلاقي مورد تعليف دام‌هاي روستاهاي دزج و همگين و ۱۹۸ خانوار عشايري با۴۰ هزار واحد دامي قرار مي‌گيرند و مساحت ۱۹ هزار و ۴۰۰ هكتار در قالب هشت عرف به‌عنوان مرتع قشلاقي مورد تعليف حدود ۱۴ هزار واحد دامي روستاهاي علي‌آباد جمبزه، قمبوان، پوده، لاريچه، قهه، قميشلو و... قرارمي‌گيرد . اين شهرستان در مجموع داراي ۵۴ واحد دامي وابسته به مرتع بوده كه علاوه بر علوفه‌اي مرتع از پس چر مزارع نيز استفاده مي‌كنند. يك فرهنگي ترك زبان قشقايي در مورد آداب و رسوم ايل قشقايي گفت: رقص چوبي (گروهي) زنان و مردان قشقايي بسيار زيبا و جالب است كه همگان را به سوي خود جذب مي‌كند و ديگر قوميت‌ها علاقه بسياري براي شركت در جشن و سرور آنها دارند. در اين جشن‌ها زنان و مردان هر يك دو دستمال در دست مي‌گيرند و پيرامون يك دايره بزرگ مي‌ايستند و با آهنگ كرنا و دهل دستمال‌ها را تكان مي‌دهند و با حركات موزون پيش مي‌روند در رقص «درمرو» يا چوب بازي نيز«معروف به تركه بازي»، مردان دوتا دو تا و به نوبت با چوب‌هاي كوتاه و بلندي كه در دست دارند به آهنگ ساز و دهل با يكديگر مي‌رقصند و مبارزه مي‌كنند. *رقص در ايل قشقايي ايل قشقايي از ايل‌هاي بزرگ كشور ايران است كه در واقع رقص در ايل قشقايي نيز نشانه و نماد همبستگي، اتحاد و دوستي است. در هنگام رقص همه دست در دست هم و دوشادوش يكديگرند. در بين عشاير قشقايي رقص‌هاي گوناگوني معمول است كه در تمام آنها زنان و مردان در كنار يكديگرند و تقريبا در اكثر رقص‌هاي قشقاييان زنان و مردان هر دو حضور دارند. اين فرهنگي ترك زبان اضافه كرد: در جشن‌ها مردان و زنان هريك دو دستمال در دست مي‌گيرند، پيرامون يك دايره بزرگ ايستاده و با آهنگ كرنا و دهل ضمن تكان دادن دستمال‌ها با حركات موزون پيش مي‌روند. چوب بازي كه رقصي معمولا مخصوص مردان است بدين ترتيب انجام مي‌گيرد كه طبال بر طبل مي‌كوبد و كرنازن در ساز خود مي‌دمد زنان حول يك دايره ايستاده كل مي‌كشند و مردان در ميان به چوب بازي يا رقص «در مرو» مي‌پردازند. محمد جواد پناه‌پوري افزود: در اين بازي مردان دوبه‌دو با چوب‌هاي كوتاه و يك چوب بلند با يكديگر مي‌رقصند و مبارزه مي‌كنند همراه با آهنگي كه به تدريج اوج مي‌گيرد و ريتم آن تندتر مي‌شود سعي مي‌كنند تا با زدن چوب به پاي حريف چوب بلند را تصاحب و حريف را از ميدان بدر كنند و بدين ترتيب رقص ادامه مي‌يابد تا برنده نهايي مشخص شود. استفاده از لباس‌هايي با رنگ‌هاي متنوع و شاد و دستمال‌هايي با رنگ‌هاي زيبا و رنگارنگ زيبايي رقص‌هاي هنرمندانه قشقايي را دو چندان مي‌كند. * عروسي در ايل قشقايي وي خاطر نشان كرد: ايل قشقايي از مهم‌ترين گروه‌هاي كوچنده منطقه محسوب مي‌شوند. معمولا عشاير قشقايي، مناسبت‌هاي شادي همچون عروسي را در ييلاق و در كنار چشمه‌هاي پر آب و مراتع سرسبز با برپا كردن چادرهاي متعدد در كنار هم و پوشيدن لباس‌هاي رنگارنگ و در عين حال شيك برگزار مي‌كنند. بسياري از سنت‌هاي اسب سواري، تيراندازي، آوازخواني و ... نيز در عروسي‌ها اجرا مي‌شود. *سياه چادر اين فرهنگي ترك زبان ايل قشقايي دهاقان تصريح كرد: نام مسكن عشاير آلاچيق است كه از دو بخش تشكيل مي‌شود، بخش بالايي چادر (سقف آن) سياه چادر نام دارد و از موي بز بافته مي‌شود. بخش ديگر ديواره جانبي است كه چيق (يا چيت) نام دارد و از تركيب ني و موي بز ساخته مي‌شود. پناهپوري افزود: چادرهاي ايلي را كه «بوهون» خوانده مي‌شود، از موي بز و به رنگ سياه مي‌بافند. اين چادرها به شكل مستطيل است و از چند بخش گوناگون سقف، لتف‌هاي اطراف چادر، تيرك‌ها، چند قطعه«كمج» يا«كمجه»، بندها، ميخ‌هاي بلند چوبي، ميخ‌هاي كوچك چوبي كه به نام «شيش» خوانده مي‌شود و لفاف يا «چيق» يا«ني چي» اطراف چادر تشكيل شده‌است. وي گفت: به‌جز چادرهاي سياه كه چادر رسمي ايلي است، چادرهاي برزنتي سفيد يا اخرايي رنگ دو پوششه آفتاب گردان يا مخروطي براي پذيرايي مهمان‌ها و براي استفاده در جشن‌ها و عروسي‌ها نيز وجود دارد. در جشن‌ها دامن اين چادرها را بالا مي‌زنند تا تماشاچيان صحنه را بهتر ببينند. گاهي در درون اين چادرها شستشو مي‌كنند. به تازگي برخي عشاير براي آرامش بيشتر در ييلاق و قشلاق خانه‌هاي سنگي يا آجري ساخته‌اند. * پوشاك پوشاك زنان قشقايي بسيار زيبا و جالب توجه است و از چهار يا پنج دامن چين‌دار رنگارنگ تشكيل شده است كه تنبان با زير جامه ناميده مي‌شود. تنبان‌ها را روي هم مي‌پوشند و هر كدام آنها از ۱۲ تا ۱۴ پارچه ساخته مي‌شود. تنبان‌هاي زيري از پارچه‌هاي ارزان مانندچيت گلدار و دامن‌هاي رويي از پارچه‌هاي بهتر مانند مخمل يا زري و تور است و در پايين حاشيه يا تزئين دارد. پيراهن زنان تا ساق پا، يقه بسته و آستين بلند است و در دو طرف پايين چاك دارد كه روي دامن‌ها قرار مي‌گيرد. اگر پيراهن از جنس ساده و گلدار نباشد پيش سينه را پولك دوزي مي‌كنند. روي پيراهن ارخالق كوتاهي با آستين سنبوسه‌اي مي‌پوشند كه از زري گلدار يا مخمل است. بر دو گوشه كلاخچه‌اي (كلاهچه يا كلاهكي) سه گوش از جنس آرخالق كش مي‌اندازند و پس از آنكه آن را سر گذاشتند كش را به زير مي‌آورند و موها را دور كش مي‌پيچند. لباس مردان عموما كت و شلوار است، اما پوشاك ايلي آنها ارخالق آستردار بلندي است كه تا مچ پا مي‌آيد و آستين بلند و گشاد و چاك دار دارد و ساده يا گلدار است. * پيشه‌هاي مردمان قشقايي سرپرست نمايندگي ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري دهاقان در اين مورد گفت: قشقايي‌ها در سردسير و گرمسير به كشاورزي و باغداري مي‌پردازند. محصولات آنها گندم، جو، برنج، حبوبات، سبزي، مركبات و خرماست. كشاورزي بيشتر با اصول قديمي و گاوآهن انجام مي‌گيرد. زنان در همه كارها با مردان همكاري مي‌كنند. پس از برداشت محصول و پرداخت حق مالكانه، زنان بقيه محصول را در خورجين‌ها و جوال ها ذخيره مي‌كنند يا به فروش مي‌رسانند. روح‌الحق موسوي خاطرنشان كرد: زنان از شير كره، ماست، كشك، قره قوت «قارا»، سرشير و جز آن تهيه مي‌كنند. ماست را در مشك‌هايي كه به سه پايه چوبي متصل است مي‌آويزند و آنقدر تكان مي‌دهند تا كره و دوغ به‌دست آيد. كار ديگر زنان بافت جاجيم، گليم، گيه قالي، خورجين، خوابگاه و جز آن است. زنان و دختران نخست پشم گوسفند را با دوك مي‌ريسند و پس از آن كه آنها را رنگ كردند به صورت كلاف براي بافت آماده مي‌سازند. * اتومبيل نيسان قشقايي شركت اتومبيل‌سازي ژاپني نيسان در سال ۲۰۰۷ ميلادي مدل جديد و جمع و جوري از اس يووي خود با نام نيسان قشقايي به بازار ارائه كرد. اين شركت دليل نامگذاري اين ماشين را مشهور بودن افراد ايل قشقايي به سخت كوشي عنوان كرده است. اين نوع نامگذاري براي دومين بار است و براي بار اول اين شركت نام يك ايل مغربي را براي يكي از ماشين‌هاي خود انتخاب كرده بود. * برخي آداب و رسوم برجسته ايل قشقايي ـ كره حضرت ابوالفضل يكي ديگر از فرهنگيان ايل قشقايي دهاقان گفت: يكي از مهم‌ترين و با ارزش‌ترين قسم‌هاي رايج در ميان عشاير ايل قشقايي قسم معروف «كره حضرت ابوالفضل (ع)» است كه در واقع در زبان فارسي معناي سنگ چين مي‌دهد و در آن افراد ايل چند سنگ را روي هم نهاده و بر آن قسم مي‌خورند و قسم خوردن بر اين منوال نهايت راستي و صداقت طرف مقابل را خواهد رسانيد. *مراسم پشم چيني وي بيان داشت: پشم، اين محصول دامي براي عشاير داراي اهميت خاصي است، زيرا همين محصول مواد اوليه غني‌ترين بخش فنون ساخت يعني بافندگي را فراهم مي‌كند و فروش آنها مي‌تواند منبع مهمي از درآمد عشاير را تشكيل دهد. وي ادامه داد: پشم چيني در دو مرحله با آداب و رسوم ويژه خود انجام مي‌گيرد، يكي در اوايل بهار در قشلاق و ديگري در اواسط تابستان و در ييلاق كه چين دوم گفته مي‌شود و پشم آن گوزه است و نمد آلاچيق‌ها از همين گوزه چين دوم تهيه مي‌شود. پشم چيني به‌وسيله قيچي موسوم به (قيرخ ليخ) انجام مي‌گيرد، به طوري كه ابتدا پاهاي گوسفند را مي‌بندند و آن را از پهلو روي زمين مي‌خوابانند و با دست راست قيچي را گرفته و با دست چپ تيغه‌ها را روي هم فشار مي‌دهند تا پشم چيده شود. * برخي صنايع دستي عشاير ترك زبان ايل قشقايي سرپرست نمايندگي ميراث فرهني، صنايع دستي و گردشگري دهاقان ادامه داد: جاجيم‌هاي بافته شده از سوي مردم ايل قشقايي دو نوع است، ساده و نقش‌دار يا گلدار. از انواع جاجيم‌هاي گلدار مي‌توان چيچك لمه (غنچه‌دار)، قوشابرتا(جفت بته)، شاتا (شسته) ويئدي قارداش (هفت برادر) را نام بر دوروش بافت آنها تقريبا يكي است. موسوي با اشاره به خورجين‌هاي بافته شده اين ايل، اضافه كرد: خورجين‌هاي مورد استفاده و بافته شده توسط عشاير چند نوع است، نوع ساده آن مانند جاجيم بافته مي‌شود و سپس به صورت خورجين دوخته مي‌شود و انواع رنگين و نقشه‌دار را به اسامي خلي خورجين، قيناغ وگول مي‌نامند. وي خاطر نشان كرد: پلاس (پالاز) نيز نوعي جاجيم ارزان قيمت و مانند آن بافته مي‌شود. جوال (چووال) كه دو نوع است يك نوع را به‌وسيله دستگاه‌ها مي‌بافند و مشهور است به هاناچووالي و با طرز بافتن با گليم فرقي ندارد اين نوع چووال براي حمل گندم و آرد و ساير منزل به كار مي‌رود و نوع ديگر هم مانند پلاس بافته مي‌شود كه به هم مي‌دوزند و (شال چووالي مي‌گويند.) همچنين جوراب بافي هنر اصلي زنان عشايري شمرده مي‌شود با نقشه‌هاي مختلف كه اين‌ها بيشتر مشهورند به (گلين قاشي) يعني ابروي عروس، تيكمه كه همان دوخته، قوچ بوينوزي (يعني شاخ قوچ)، قيناخ (يعني چنگ) و سليماني و ... * حكيم جهانگيرخان قشقايي دهاقاني رئيس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي دهاقان اظهار داشت: حكيم جهانگيرخان قشقايي يكي از ستارگان درخشنده حوزه حكمي و عرفاني قشقايي است. پدر حكيم جهانگير خان قشقايي، محمد خان از طايفه دره شوري، تيره جانبازلو و مادرش بي بي فاطمه از اهالي «دهاقان» است. حكيم جهانگيرخان در ابتداي زندگي خود مانند مادر خويش علاقه زيادي به همراهي طايفه در كوچ نداشت و اوايل عمر را در مكتب‌خانه دهاقان آغاز به تحصيل كرد و تنها اندك دانشي از خواندن و نوشتن كسب كرده بود كه به تبعيت از پدر تا نزديك ۴۰ سالگي در ايل، با آداب و رسوم ايل قشقايي زندگي خود را سپري كرد. دوران كودكي حكيم در خانه تاريخي حسينقلي خان خطايي سپري گشته است. رجب فرهمنديان افزود: وي علاوه بر اشتغال به دامداري و كشاورزي تبحر خاصي در نواختن تار داشت. آشنايي اين حكيم بزرگ با هماي شيرازي زندگي حكيم را وارد مرحله تازه‌اي كرد. به طوري كه با بهره‌گيري از استعدادهاي خدادادي و ايمان و صفات نيكوي پدر و مادر و تاثير مثبت زندگي ساده در دامان طبيعت تا به سرعت گام‌هاي بلند در زمينه تكامل معنوي و روحي و تسلط بر علوم را بردارد و در مدت كوتاهي به درجه استادي در علوم فقه، فلسفه، عرفان، رياضيات و هيئت رسد و اخلاق، ايمان، تواضع، بيان، شيوا و زندگي زاهدانه همگي موجب شد تا محل تحصيل وي «مدرسه صدر اصفهان» رونق خاصي پيدا كرد. وي تصريح كرد: ايل قشقايي از چند طايفه و تيره تشكيل شده است اين طوايف و تيره‌ها در طول زمان متغير بوده‌اند و گاه در يكديگر ادغام و زماني از هم تفكيك شده‌اند. به‌طور كلي ايل قشقايي را مي‌توان شامل ۹ طايفه بزرگ و كوچك، طايفه دره شوري، طايفه كشكولي بزرگ، طايفه شش بلوكي، طايفه قراچه‌اي، طايفه عمله قشقايي، طايفه فارسيمدان، طايفه صفي خاني، طايفه رحيمي، طايفه كشكولي كوچك است. *طايفه دره شوري نام درشوري از نام محل ييلاقي آنها (دره شوري) گرفته شده است، اينان پس از ورود به استان فارس و شهرستان دهاقان در اين ناحيه سكونت كردند. رئيس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي دهاقان خاطرنشان كرد: طايفه‌هاي عشاير ايل قشقايي را مي توان به شرح زير تقسيم بندي كرد. خان‌هاي طايفه درشوري در سال‌هاي اخير به زراعت و باغداري توجه زيادي كرده‌اند و گروه‌هاي زيادي از آنها به زندگي يكجا نشيني پرداخته‌اند. طايفه دره شوري يكي از طوايف پر جمعيت ايل قشقايي است و مردم آن به داشتن و پرورش اسب معروف هستند. * طايفه كشكولي بزرگ طايفه كشكولي در گذشته از سه تيره تشكيل مي‌شد كه به همراه ساير تيره‌هاي قشقايي ييلاق ـ قشلاق مي‌كردند. ييلاق آنها قسمتي ديز جان و همگين بوده است. دره شوري‌ها هم اين منطقه را كه داراي مراتع وسيع و چراگاه‌هاي مناسبي براي دام‌هاست، قشلاق خود قرار مي‌دهند. * طايفه كشكولي كوچك اين طايفه قبلا تيره‌اي بود به‌نام اخپلو كه بعدها تيره‌هاي ديگري از جمله تيره كرماني به او اضافه مي‌شود و گسترش پيدا مي‌كند و ابتدا به‌نام كشكولي كرماني و بعد با عنوان كشكولي كوچك ناميده مي‌شود. * طايفه شش بلوكي شش بلوكي‌ها اغلب از تيره‌هاي بسيار قديمي و از همان تركان عراقي يعني مهاجران اوليه هستند. اين طايفه از پرجمعيت‌ترين طوايف قشقايي است كه در پرورش و نگهداري دام مهارت فراوان دارند. * طايفه فارسي‌مدان طايفه فارسي مدان از قديمي‌ترين طوايف ايل قشقايي است كه قبل از ديگر طوايف ترك زبان به اين منطقه آمده‌اند و چون فارسي نمي‌دانستند ، واژه (فارسي مدان) به آنها اطلاق شده است. فارسي مدان‌ها به علت قدرت مركزي و نفوذ و اعتبار و مديريت كلانتران خود، با وجود رقابت‌ها و اختلافات خويشاوندي كمتر دستخوش تجزيه و جدايي قرار گرفته‌اند. * طايفه عمله (طايفه جعفر بيگي) جز نيروي محافظ خان و عوامل اجرايي و اداري او به شمار مي‌روند و مستقيما زير نظر خان اداره مي‌شود. تيره‌هاي مختلف طايفه عمله زير سرپرستي كدخدايي است كه مستقيما از خان دستور مي‌گيرد. با وجود اين پاره‌اي از تيره‌هاي بزرگ تحت سرپرستي كلانترها هستند كه پايگاه آنها از كلانترهاي ساير تيره‌ها پايين‌تر نيست. * ديدگاه‌هاي مطرح شده پيرامون تاريخچه ايل قشقايي تاريخچه ايل قشقايي مبهم است و به‌درستي معلوم نيست از چه زماني و از كجا و بر اثر چه عواملي به فارس كوچانده شده‌اند و نظريه‌هاي مختلفي در اين مورد وجود دارد. ميرزاحسن فسائي در فارسنامه ناصري مي‌نويسد: «قشقايي‌ها گروهي فراري و از گريختگان هستند كه واژه قاچ قايي ريشه كلمه قشقايي است.» بارتولد (محقق روسي) قشقايي‌ها را صاحبان اسب يا گوسفند پيشاني سفيد (قشقا) مي‌داند. برخي محققان هم كاشغر را مركز اوليه قشقايي‌ها مي‌دانند و كاشغري يا قشقري به قشقايي تبديل شده است. گرهارددوفر قشقايي‌ها را همزمان با اتابكان سلغري مي‌داند. ابرلينگ قشقايي‌ها را يكي از طوايفي مي‌داند كه در پي هجوم غزنويان و سلجوقيان به خاورميانه آمده‌اند. * ناگفته‌هاي پنهان آنچه گفته شد گذري هر چند كوچك بر آداب و رسوم و فرهنگ ايل قشايي كه همگان آنان را به چشم زيبا و دلنشين جلوه مي‌دهيم، اما كوچ آنها و تحمل سختي‌ها و رنج‌هاي ميان راه و در طي كوچ مثل هميشه ناگفته ماند، چرا كه هيچ مادر و پدر كوچ رويي دوست ندارد خاطرات تلخ زندگي خود از مرگ فرزندش در نبودن پزشك و امكانات بهداشتي و ... لب به سخن گشايد. شايد بتوان گفت كوچ قشلاقي و ييلاقي عشاير، پنهان در زواياي برگ برگ زندگي شهري مي‌گذرد و همگان آنان را به دست فراموشي سپرده‌ايم چرا كه سرگرمي‌هاي مادي و دنيا و زندگي شهري لحظه‌اي اجازه نمي‌دهد ذهنتان به اين سمت و سو كشيده شود. گزارش از فاطمه علي‌پور خبرنگار فارس در دهاقان انتهاي پيام/

دیدگاه ها

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.

تبلیغات

حدیث هفته

کمال علم، عمل کردن به مقتضاى آن است.